رفتار گله بندی در ماهیان
چرا ماهيان به صورت گله اي حركت مي كنند؟
Fish Schooling
يكي از جالبترين حس ها در ماهيان اين است كه گروهي از آنها به صورت هماهنگ با هم شنا مي كنند در يك آن جهت حركت را عوض مي كنند بدون اينكه با هم تصادفي داشته باشند. چگونه آنها مي توانند با هم شنا كنند؟ چرا بعضي از ماهي ها به تنهايي شنا مي كنند در حاليكه بقيه ماهي ها تقريبا تمام زندگي خود را به صورت گله زندگي مي كنند؟ دليل اصلي حركت ماهي ها به صورت گله اي چيست؟
اولين دليل اين است كه حركت گله اي ماهي ها را از خطر دشمن ايمن نگه مي دارد. شكارچيان ماهي را كه به تنهاي شنا مي كند، آسانتر از ماهي كه در گله است تعقيب كرده و مورد تغذيه قرار مي دهند. و همينطور ماهي از قلمرو خود به صورت گله اي بهتر دفاع مي كنند. حركت به صورت گله اي همچنين به ماهي اين امكان را مي دهد كه انرژي خود را هنگام شنا ذخيره كنند. همچنين امكان دستيابي به غذا توسط گله آسانتر است. زيرا داشتن مثلا 50 چشم و حس به گله امكان دستيابي به غذا را آسانتر مي كند.
چطور ماهي ها مي توانند به صورت گله اي شنا كنند. بدون اينكه با هم تصادم داشته باشند. حس هاي پيچيده در ماهيان به آنها اجازه مي دهد كه حركت منظمي در گله داشته باشند. كه موجب تعجب است و اين انديشه را تقويت مي كند كه اينها داري يك پيشاهنگ هستند كه حركت اينها را هدايت مي كند. اما امروزه ثابت شده است كه هر ماهي به حركت ماهي ديگر پاسخ مي دهد. و حتي بعضي محرك ها از جمه فرومونها مسئول اين كار هستند. مثلا اگر يك ماهي به جهت ديگر حركت كند تمام ماهي هاي ديگر هم اين را حس كرده و همه بر طبق حركت آن حركت مي كنند. قرار گرفتن چشم ها در كنار سر به ماهيان اجازه مي دهد كه به آساني آنچه در جلو آنها است را ببينند و بر طبق آن حركت كنند. البته بينائي تنها فاكتور مورد اشاره در حركت گله اي ماهي نيست. ماهي قادر به قرار گرفتن و جهت در گله توسط قدرت شنوائي مي باشد. خط جانبي، بينائي و حتي حس بويائي هم از جمله اين فاكتورها است.
آيا تمام ماهيها به صورت گله اي حركت مي كنند.
80 درصد ماهيان به صورت گله اي زندگي مي كنند. مقدار كمي از ماهيان به صورت انفرادي زندگي مي كنند. بعنوان به قانون ماهيان با سايز كوچك بيشتر تمايل به زندگي گله اي دارند هر چند ماهيان با سايز بزرگ به صورت گله اي با هم زندگي مي كنند. بعلاوه زندگي به صورت گله اي تنها به خاطر حفاظت اعضاي گله نيست. در حقيقت بعضي از ماهيان درنده هم به صورت گله اي زندگي مي كنند. ماهي Piranha در گله هاي بزرگ زندگي مي كند كه در همان گله به دنيا آمده اند . يك ماهي Piranha جديد اگر دير به گله بپيوندد، مورد حمله قرار گرفته و كشته مي شود.
تصور كنيد داشتن گيرنده هاي ريز در طول بدن ما وجود دارد و ما مي توانيم كوچكترين تغييرات فشار هوا را احساس كنيد. و اين است دليل اينكه چرا ماهي تغييرات فشار آب را متوجه مي شود. چرا ماهي ها مي توانند به صورت گله اي زندگي مي كنند؟ از ماهيان تن بزرگ در اقيانوس تا ماهيان خيلي كوچك در حوض، حتي از گونه هاي مهم ماهي ها با هم به صورت گله اي شنا مي كنند. تعداد اين گله شايد شامل چند ماهي باشد و يا شايد شامل چند ميليون ماهي باشد. ماهي ها با هم در نيم ثانيه تغيير جهت داده بدون اينكه با هم تصادم داشته باشند. ماهي ها اين كار را با استفاده از دو حس كه باعث ماندن آنها در گله مي شود انجام مي دهند. ماهي با استفاده از حس بينايي و يك حس ديگر كه انسان اين حس را ندارد و اين حس همان سيستم خط جانبي است. سيستم خط جانبي كه اصطلاحا حس " فاصله يابي يا Senses of distance touch" نام دارد. انجام مي دهند .
توسط اين خط جانبي كه در طرفين بدن ماهي وجود دارد اين كار صورت مي پذيرد. اين سيستم خط جانبي به نوسانات آب حساس مي باشد. اين است دليل اينكه چرا ماهي جهت حركت آب ايجاد شده توسط دم ماهي جلو خود را احساس مي كند. اين به ماهي اجازه مي دهد كه سريعا تغييرات فشار آب را كشف كرده مخصوصا تغييراتي كه توسط صخره ها و علوفه دريائي و حتي توسط نوسانات كم صدا به وجود مي آيند. و سپس ماهي تصميم مي گيرد كه سرعت خود را بالا و پايين ببرد و يا انيكه جهت خود را تغيير دهد. همانند گله پرندگان در گله ماهي ها رهبر وجود ندارد. حركت گله اي ماهي ها توسط تصميم دسته جمعي ماهيان صورت ميگيرد. زمانيكه ماهي گرسنه ولي در امينت است گله پراكنده مي شود. اما با نزديك شدن شكارچي ماهيان پراكنده شده دوباره به گروه مي پيوندند.
در اطراف صخره ها هزاران گله با كناره هاي نقره اي Silver sides، با حركات كند عقب و جلو و هماهنگ كه به ظاهر با ملودي داخلي كه فقط ماهي مي تواند آن را بشنود حركت مي كند. آنها بالا و پايين حركت كرده و يك ماهي مسير را گم نمي كند. اين رقص باله طبيعي است كه انسان مي تواند اين كار را در آكواريوم ود ايجاد كند.
سؤالي كه مطرح است اين است كه چگونه هر ماهي به طور دقيق مي داند كه ماهي ديگر در همان موقع به كجا مي رود. اگرچه بسياري از گله هاي ماهي با استفاده از قدرت بينايي به اينها اين توانائي را داده است كه از اين قدرت عجيب استفاده كند. ماهي تغييرات آب را توسط سيستم گيرنده هاي (رسپتورها) شبيه مو شبيه آنچه كه در گوش داخلي انسان وجود دارد و به طور فشرده و در يك غلاف ژله مانند كه در اطراف بدن پخش شده اند، حس مي كند. بيشتر آنها در دو كانال در دو طرف طول بدن ماهي كه خط جانبي ناميده مي شود متمركز شده اند كه از سر ماهي شروع شده و به طرف دم كشيده شده اند. با كوچكترين تغييرات فشار اين موهاي باريك خم شده و ماهي حركات اجسام اطراف را احساس كرده و سريع پاسخ مي دهد. هميشه يك آشوب پايدار در گله ماهي وجود دارد و اين هم به دليل رقابت ماهيان جهت قرار گرفتن در مركز گله است زيرا مركز گروه امن ترين مكان براي ماهي مي باشد.
البته اين تلاش و رقابت بعنوان يك مشكل در طبيعت مطرح نمي باشد زيرا آرايش ماهيان به طور طبيعي ماهي منفرد را در يك محيط امن قرار مي دهد.
گله بندي بيشتر با هدف ماندگاري و تكثير بهتر در گروههاي مناسب مي باشد. گله تركيب يافته است از تعداد زيادي ماهي كه از گونه هاي مشابه كه كم و بيش با الگوي هرمونيك در طول اقيانوس حركت مي كنند. گله بندي يك رفتار متداول در ماهي است كه حدود 80 درصد در بين بيش از 000/20 گونه شناخته شده است و در طول يك دروه از زندگي ماهيان ديده مي شود. بسياري از صنايع ماهي گيري روي اين الگوي رفتاري ماهي جهت افزايش صيد در سايز مناسب صيد مخصوصا از گونه هاي مثل تون، كاد cod، ماكرل و منهادن استفاده مي كنند. حدود 2400 سال پيش، دانشمندي بنام Aristotle اين رفتار را در ماهي مشاهده كرده شايد او باني و باعث ايجاد علاقه بشر به اين خصيصه مجذوب كننده ماهيان شده. چرا گله اي؟ در وهله اول اين حركت گله اي سودمندي اكولوژيكي دارد. بعضي از گونه هاي ماهيان يك ماده لزجي ترشح مي كنند كه باعث كم شدن مالش بدن ماهي نسبت به آب پيرامون آن مي شود. هر چند ماهي با الگوي متناوب خيلي لطيف و منظم در يك گله شنا مي كند حركت نوساني و رو به جلو و عقب دم موجهاي كوچكي به نام rotices (حركت چرخشي شبيه به يك گرداب كوچك) توليد مي كند. هر ماهي منفرد در تئوري مي تواند از اين گرداب هاي كوتاه ايجاد شده از ماهي بقلي جهت كاهش مالش آب به بدن خود كمك گيرد.
فايده ديگر زندگي به صورت گله اي ايمن بودن در مقابل شكارچيان مي باشد. قدرت شكارچيان جهت شكار اين ماهيان توسط ماهياني كه خيلي نزديك و با فاصله كم حركت مي كنند، كاهش پيدا مي كند. زيرا ماهيان شكارچي دچار سردرگمي مي شوند. اين است معني زندگي در گروه. تعداد بي شمار گله به ماهيان اين اجازه را مي دهد كه در پشت سر هم قايم شوند.
سردر گم كردن ماهي شكارچي توسط تعويض رنگ و شكل هم صورت مي گيرد. ماهيان موجود در گله نسبت به تغيير جهت و سرعت ماهيان بغلي پاسخ مي دهند. ماهيان مي توانند از يك موقعيت ديگر حركت كنند و سپس دوباره به عنوان يك واحد گرد هم درآيند. زمانيكه ماهيان جوان هستند بسياري از ماهيان الگوي حركت گله اي را نشان نمي دهند. زمانيكه آنها بالغ مي شوند شروع به شنا به صورت جفت، سپس در دستجات بزرگتر و بزرگتر تا زمانيكه آنها به يك الگوي شناي مشابه و كلاسيك دست يابند. بنابراين مي توان گفت حركت گله اي يك الگوي رفتاري است كه از عناصر ژنتيكي تبعيت مي كند. تحقيقات نشان داده است اندامهاي حسي در ماهيان جوان، رفتار گله اي را در آنها تقويت مي كند. اولين حس، حس بينايي است كه فورا بعد از تولد جهت يافتن غذا عمل مي كند. چشمان ماهيان به طور مستقيم به جلو نمي توانند تمركز داشته باشند. زيرا آنان در طرفين سر قرار گرفته اند. اين قرار گرفتن به چشمان يك حساسيت خاص نسبت به حركت جانبي مي دهد كه به خاصيت گله اي بسيار مفيد است كه ماهي مي تواند حركات، اعضاي گروه را كه با هم در ارتباط هستند ديده و بر طبق آن پاسخ مي دهد خط جانبي – شنوائي سيستم خط جانبي موجود در پهلوي ماهيان هم مورد مطالعه قرار گرفته است . اين يك خطي از سلولهاي اندام حسي پوستي مخصوص كه از دو پهلوي بدن ماهي نشئت مي گيرد نام علمي اين خطوط طرز عمل آن را نشان مي دهد.
نام علمي آن شنوائي " acoustico " كه معني صدا مي دهد و اين امواج صدا توليد فشار مي كند. اين دو خط پهلوئي بسيار به حركات و جا به جائي آب حساس بوده كه باعث شناي نزديك ماهيان با ماهي جانبي مي شود، اين ها به الگوي حركت منظم ماهي كمك مي كنند.
تشكيل گله با استفاده يا بر اساس غلامت بصري صورت ميگيرد. اين ماهي در ميان جمع گله اين علامت را از ماهي بغلي جهت حفظ موقعيت خود در گروه دريافت مي كند. اين نظريه به اين دليل ثابت مي شود كه بعضي از گله ماهيان در شب پراكنده مي شوند. از طرفي ديگر بسياري از ماهيان كور از جمله charagn غاري توانايي تشكيل گله را دارند. خط جانبي علائم شيميايي در اين وضعيت را با تماس با فرد ديگر گله بدست مي آورد كه به حفظ وضعيت گله كمك مي كند.
بعضي ماهيان داراي خط جانبي و سلول هاي حساس نيستند و بنابر اين فقط متكي به چشم هايشان مي باشند. تحقيقات نشان داده اند كه اگر ماهي را كور كنند و خط جانبي آنها را قطع كنند گله بندي صورت نخواهد گرفت. اما اگر خطوط جانبي در جاي خود قرار گيرند ماهي ها دوباره داري قدرت گله بندي خواهند بود. خطوط جانبي همچنين جهت زندگي ماهي در آبهاي تاريك و در محيط هاي خليج مهم هستند. جائيكه چشم ها مورد استفاده نيستند silver strip در آتلانتيك (Menidia Menidia) silver sides، مثال خوبي از خطوط جانبي در گونه هاي شاخص است.
اگر بخواهيم يك تعريف مشخص از رفتار گله بندي ارائه بدهيم بايد گفت دسته بندي ماهي بر اساس جذب دو طرفه و نمايش ارتباط اكولوژيكي است كه اصطلاحا mutual attraction، جذب دو طرفه ماهيان گونه هاي مختلف كه تقريبا هرگز به هم نمي آميزند. ماهي با همنوع خود در وضعيت گله قرار ميگيرد. در گله بندي خيلي از ماهيان با اعضايي از گونه خد يا گونه هاي نزديك به هم جمع شده و تشكيل يك گله را مي دهند. و اين براي صنعت صيد از لحاظ تجاري اهميت زيادي دارد. حداقل 25 درصد از كل ماهيان در دوره اي از سيكل زندگي شان در گروهي يا گله هاي متراكم زندگي مي كنند. زماني كه ماهيان مورد حمله قرار مي گيرند ماهيان گله به صورت نزديك به هم مي شوند. زندگي گله اي امكان شكار شدن ماهيان از طرف شكارچيان را كم مي كند. زمانيكه شكارچيان به طور انفرادي يا در گروههاي كوچك حركت مي كنند، گله هاي ماهي توسط شكارچيان تشخيص داده نمي شوند. علاوه بر اين، زماني كه گله توسط شكارچي ديده شد شكارچيان فقط قسمت كوچكي از گله را مصرف مي كنند . به اين طريق جلو مرگ و مير زياد گله گرفته مي شود.